OverPsychologie.nl | Home | Over ons | Contact | Disclaimer | Links | Zoeken |
| Angst | Eten | Relaties | Slapen | Somber | Verslaving |
Waarom slaapt hij al na vijf minuten, en lig ik wakker? Waarom sterf ik iedere nacht in mijn dromen? En is het normaal dat ik nog slaapwandel op mijn vijfendertigste?
Lees hier wat er met je gebeurt tijdens je slaap en welke slaapproblemen de psychologie onderscheidt.
Wat is slaap?
Wat is slaap?
Slaap is een veranderd niveau van bewustzijn. Je lichaam en geest doorlopen een reeks van verschillende bewustzijnsstadia. We onderscheiden vier normale stadia en één bijzonder stadium. De slaap begint bij het eerste normale stadium. Dan volgt iedere keer een lager stadium, waarbij je dieper in slaap raakt. Je wordt iedere keer minder bewust van je omgeving. Het vierde stadium is de diepste slaap, die is te vergelijken met een winterslaap bij dieren. Je hersengolven gaan dan heel langzaam, waardoor je gedesoriënteerd wakker zou worden als je gewekt wordt. Nadat je in het vierde stadium bent geweest, ga je terug naar stadium drie, dan naar twee, dan naar een. Hierbij wordt je bewustzijnsniveau weer actiever.
Nadat je de cyclus van stadium 1,2,3,4,3,2,1 hebt gehad komt een bijzonder stadium, het Rapid Eye Movement (REM) slaapstadium. Je verkeert soms enkele minuten tot wel een uur in deze ondiepe REM slaap. In dit stadium gaan je ogen snel heen en weer. Bij honden kan je dat observeren. Als zij in hun REM slaap zijn, dan kan je hun ogen heen en weer zien bewegen. In deze fase heb je de meest levendige dromen. Om je niet te laten reageren op je dromen zijn je spieren dan verlamd.
Wat voor slaapproblemen zijn er?
Wat voor slaapproblemen zijn er?
Narcolepsie
Als je overdag onweerstaanbare aanvallen van verkwikkende slaap hebt, dan heb je waarschijnlijk last van narcolepsie. Je moet dan dagelijks last hiervan hebben voor tenminste drie maanden. Ook moet dan je dan tijdens die aanvallen flauwvallen. Je spierspanning verdwijnt dan; kataplexie. Meestal komt hierbij heftige emotie los. Verder heb je voor of na het slapen dromen, terwijl je wakker bent. Als je ze krijgt voordat je gaat slapen worden het hypnagoge hallucinaties genoemd. Ben je net wakker dan noemen we het hypnapompe hallucinaties.
Slaapwandelen
Periodes in de nacht waarbij je uit je bed komt zonder daarvan bewust te zijn noemen we het alom bekende slaapwandelen. Daarbij heb je een uitdrukkingsloze gelaatsuitdrukking en een starende blik. Contact maken met anderen lukt niet. Wekken lukt haast niet. Achteraf weet je er niks meer van. Een paar minuten na het ontwaken voelt alles weer normaal en heb je als slaapwandelaar geen rest verschijnselen.
Pavor Nocturnus
Plotseling word je wakker door je eigen paniekerige schreeuw, pavor nocturnus. Je hebt intense angst, gaat snel adem halen en veel zweten. Ook ben je niet gerust te stellen en het duurt lang om weer helder van geest te worden. Je hebt geen herinneringen aan je droom. Daarin is pavor notcutrnus goed te onderscheiden van nachtmerries.
Nachtmerries
Bij nachtmerries word je herhaaldelijk wakker met duidelijke herinneringen aan de droom. Vaak word je in die droom je leven bedreigd, je veiligheid of je eigenwaarde. Je bent snel helder van geest nadat je wakker bent geworden, in tegenstelling tot pavor nocturnus.
Bron
American Psychiatric Association (2001). Beknipte handleiding bij de Diagnostische criteria van de DSM-IV-TR, derde druk, Harcourt Assesment BV, Amsterdam.
Hoe vaak komen slaapproblemen voor?
Hoe vaak komen slaapproblemen voor?
- Vier miljoen Nederlanders hebben problemen met slapen.
- Slaapproblemen staan op de derde plaats in de lijst meest voorkomende gezondheidsklachten.
- Tussen 1987 en 2005 is het aantal mensen met slaapproblemen gestegen van 16% naar 24% van de bevolking.
- Vrouwen liggen vaker wakker dan mannen. Het gaat om meer dan een kwart van de vrouwen (28%) tegenover bijna een vijfde van de mannen (18%).
- Lager opgeleiden ouder dan 25 jaar hebben de meeste slaapproblemen.
- Een op de tien kinderen heeft slaapproblemen.
Bron
Westert, G., Cardol, M. (2005). Huisarts en Wetenschap, volume 48, Number 5, 669-670.
Wat is tegen slaapproblemen te doen?
Wat is tegen slaapproblemen te doen?
Progressieve Ontspanning
Beter leren ontspannen helpt slaapproblemen te verminderen. Progressieve ontspanning is een methode waarmee je meer ontspannen kan worden. Allereerst richt je daarbij je aandacht op telkens een andere spiergroep. Een spiergroep is bijvoorbeeld je gezicht of je nek. Je spant dan deze spiergroep voor drie seconden aan en daarna laat je die los. Lichte inspanning geeft ontspanning en daardoor ga je eerder lekker slapen.
Progressieve ontspanning vergt veel training om goed onder de knie te krijgen. Verwacht dus niet gelijk resultaat na enkele keren oefenen.
Piekeren uitstellen
Door te piekeren slaap je slechter. Het steeds opnieuw uitstellen van het piekeren helpt om dit gedrag te verminderen.
Bedenk je hierbij dat piekeren tegenwoordig geen nut meer heeft voor de mens: Toen de mens nog in grotten woonde was piekeren nuttig. Na een confrontatie met een nieuw gevaar zoals een onbekend wild dier bleef iemand lange tijd op zijn hoede. Ook als er geen gevaar in de buurt leek te zijn. Tegenwoordig zijn er nog maar weinig directe gevaren voor de mens. Piekeren heeft daardoor geen evolutionair nut meer.
Slaapdruk verhogen
Het verminderen van de slaaptijd en daarna langzaamaan meer gaan slapen is een methode om beter te leren slapen. De slaapdruk, oftewel de diepte van je slaap, wordt zo verhoogd (Verbeek & Laar, 2010). Hierdoor herstelt je natuurlijke slaapritme. De biologische klok wordt daardoor weer gelijk gezet.
Bron
- Kerkhof, A. (2007). Piekeren, Uitgeverij Boom, Derde druk.
- Verbeek, I., Laar, M. van der (2010). Verbeter je slaap, Uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum, Eerste druk.
Behandeling van slapeloosheid
Verbeek, Van de Laar
Behandeling van slapeloosheid
Verbeek, Van de Laar
Wetenschappelijk
Slaperigheid overbrengen
“Een verstoorde balans tussen inspanning en rust kan leiden tot voortdurende overprikkeling van lichaam en geest en dat kan leiden tot zowel vermoeidheid als slaapproblemen. De vermoeidheid wordt dan vaak niet veroorzaakt door de slaapproblemen, maar (…) [door] een verstoorde balans tussen inspanning en rust.”
Als therapeut hoor je vaak dat je cliënten niet goed slapen. Daarvoor ontwikkelden Ingrid Verbeek en Merijn van de Laar een richtlijn, Behandeling van langdurige slapeloosheid. Bedoeld als praktische handleiding voor therapeuten om het slapen te verbeteren.
"Waakactiviteiten buiten het bed houden"
Al met al een klein boekje met interessante technieken. Zo noemen zij slaaprestrictie. Door minder te slapen de slaapdruk verhogen, waardoor de slaap dieper wordt. Vervolgens kan je daarna de slaap weer gaan verlengen, als het beter gaat. Ook stimuluscontrole wordt beschreven: "Het bed weer leren verbinden met slaap en waakactiviteiten buiten het bed houden."
Wel mis ik ervaringen van cliënten. Dat zou de tekst verlevendigen. De bijgeleverde dvd had dat gat kunnen vullen. Deze bevat nagespeelde therapiesessies waarbij de auteurs een therapeut en een cliënt spelen. Zij wisten zeker slaap op te wekken, maar dan bij de kijker. Een professionele acteur had wonderen gedaan.
Een prima richtlijn. Wat meer creativiteit in de uitwerking had echter niet misstaan.
Het werkboek bij het therapeuten boek is Verbeter je Slaap. 
Behandeling van slapeloosheid,
Verbeek, Van de Laar, 68 blz.
Wetenschappelijk
Uitgeverij Bohn Stafleu Van Loghum, 2010
Verkrijgbaar via:
Ingrid Verbeek (1967) studeerde medische biologie aan Universiteit van Utrecht. Zij geeft cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid. Verder werkte zij mee aan het tv programma Beter Slapen van de Teleac.
Merijn van de Laar (1979) is gedragtherapeut. Daarnaast doet hij onderzoek naar het verband tussen persoonlijkheid en slapeloosheid.
Slaap
Verbeke
Verbeke
Roman
Zonder slaap, zonder rust
“Maya's nachtelijke jachtpartijen voelden overdag schaamtevol. 's Nachts wekte zij de mensen die sliepen. "Toen bleek ik niet alleen te zijn. Het was alsof zijn hand klaar lag op de intercomtelefoon, zo plots beantwoordde zijn stem mijn oproep. En die stem bezat een trage klaarte die ik zo onmiddellijk herkende dat mijn adem stokte. Boven mij, in hetzelfde gebouw waar mijn nachtimperium aan uitbreiding was gaan denken, woonde een tweede reddeloze ridder van de nacht.”
In Slaap beschrijft de Vlaamse Annelies Verbeke het verhaal van Maya die lijdt aan slapeloosheid. Het is een relaas over het begin van therapie en toewijding tot jaloezie en psychiatrie. Als haar vriendje Remco haar verlaat, zoekt zij niet meer naar therapie. De jaloezie voor andermans slaap dwingt haar de slapenden te wekken. Gelukkig vindt zij een nieuwe vriend, Benoit De Gieter; de tweede reddeloze ridder van de nacht
Verbeke neemt je, op een knappe manier, mee naar de hopeloosheid van een slapeloze.
'Alles komt goe. Slaapt en doet uw oogskes toe', suste Remco zichzelf. Hij had niet veel nodig. Ik wekte hem met een gebrul waar ikzelf van schrok. Wat hij wel dacht?'
Ik wekte hem met een gebrul waar ikzelf van schrok
Het zachte Vlaams komt mooi uit tegen de scherpe opmerkingen van Maya. Jammer is alleen dat het begin enige diepgang mist in de karakterontwikkeling van de personages. Wie Maya verder is dan een slapeloze wordt niet helemaal duidelijk. Gelukkig komt zij later meer tot leven. Met kleine details beschrijft Verbeke hoe het vroeger bij Maya en Benoit de Gieter bij hun gezin ging met het slapen gaan.
Verder zijn slaap tips mooi verweven in de eerste hoofdstukken
"Melk met honing" zuchtte mijn moeder. (...) "Een lekkere massage" suggereerde een vriend die mij al jaren zijn kunde op dat gebied wou bewijzen. "Een psychiater", zei Remco, de enige die een vermoeden had van mijn nachtelijke escapades." Jammer alleen dat ze voor haar niet werkte.
Met bar hangen, slechte mannen en seks gaat zij haar slapeloosheid te lijf
Maya zoekt de andere weg. Met bar hangen, slechte mannen en seks gaat zij haar slapeloosheid te lijf. Zij gaat het avontuur aan. Bij haar oude vrienden kan zij niet meer terecht, maar ze slaat zich er doorheen.
De opbouw van het boek zit goed in elkaar. De verfrissende wisseling van gezichtspunten laat je aandacht niet verslappen. Ook de stijl van Verbeke is ongedwongen, helder en scherp. De korte zinnen houden je aandacht vast. Buiten het matige begin is het een boek om in weg te duiken. 
Annelies Verbeke (1976) studeerde Germaanse taal en letterkunde in Gent en scenarioschrijver in Brussel. Zij schrijft scenario's, romans en recensies.
Coe
Coe
Roman
Opzoek naar slaap
“Duisternis in slaapkamer nummer negen, waar Terry nu ligt, met een verzadigde glimlach op zijn gezicht. Achter zijn gesloten oogleden rollen zijn ogen bedrijvig heen en weer: hij ligt in diepe REM slaap verzonken.”
In Het huis van de slaap laat Jonathan Coe de wereld van een slaapkliniek zien. Een wereld waar dokter Duddens alles over heeft voor de kennis van de slaap. Journalist Terry komt op bezoek, omdat hij zo weinig slaapt.
"Ze had onvoorstelbaar levendige dromen"
Maar het verhaal begint tien jaar eerder in een studentenhuis. Sarah heeft last van dromen die zij als echt ervaart. Oftewel hypnagoge hallucinaties. Daardoor komt zij in moeilijke situaties terecht.
Robert zoekt de liefde van Sarah. Met een romantisch samenzijn op het strand probeert Robert haar voor zich te winnen. Zij passen even op het dochtertje van de eigenaar van het studentenhuis.
"Verenigd door het lichaam van het slapende kind"
Door de verantwoordelijkheid van het kleine meisje voelt Robert zich heerlijk. Hij droomt over een allesomvattende relatie met Sarah. Krijgt Robert de liefde waarna hij smacht?
Deze verschillende mooie verhalenlijnen versmelten uiteindelijk prachtig met elkaar. Het onderzoek naar slaap in de kliniek wordt duidelijk. Tevens komen de bewoners van het studentenhuis elkaar niet helemaal toevallig weer tegen. Met verrassende wendingen worden de relaties onderling onthuld. Zo blijkt alles anders dan verwacht.
"Slaapstadium IV is het diepste en meest verkwikkende gedeelte"
Alleen is het jammer dat de drukker waarschijnlijk een foutje heeft gemaakt in dit exemplaar. Tussen de verschillende delen kloppen de laatste en de eerste zin niet. Ook moet je houden van de af en toe wat intellectueel aandoende schrijfstijl.
Toch is het boek vertederend, ingenieus en verrassend geschreven. Dus ga verlekkerd in de zon zitten en verlies je in dit prachtige verhaal.
Coe, 315 blz.
Roman
Uitgeverij Querido, 2006
Verkrijgbaar via:
Jonathan Coe (1961) is geboren in Birmingham en woont in London. Hij schreef verschillende romans en een biografie. Verder is hij criticus en in zijn vrije tijd muzikant.
Spoormaker
Spoormaker
Zelfhulpboek
Droom weg en wordt succesvol
“Een droomidee wordt een succes als de droom over een probleem gaat waar je een oplossing voor zoekt. De droom een waardevol nieuw inzicht geeft, wordt onthouden, overdag wordt uitgewerkt en uiteindelijk wordt toegepast. Dromen verheven tot creatieve wetenschap. Laat de nieuwe wereld van dromen tot je komen voor motivatie, inspiratie en succes.”
In zijn boek Droomsucces vertelt Victor Spoormaker op inspirerende wijze over het ontdekken van de creatieve kracht van je dromen. Hij geeft oefeningen om je dromen te gebruiken. Legt wetenschappelijke informatie over slaap simpel uit. En geeft voorbeelden van dromen uit zijn eigen leven. Een boek tegen nachtmerries en voor succes. Wat wil je nog meer?
Het zelfhulpboek ademt een Amerikaanse sfeer uit. Dat wil zeggen, een duidelijke opmaak, interessante weetjes en een overtuigende manier van vertellen. In dit soort boeken wordt de wereld meestal wat eenvoudiger voorgesteld dan hij in werkelijkheid is.
Jammer genoeg lijkt dat in het begin ook zo te zijn. Maar vervolgens maakt Spoormaker het goed door met een goede inhoudelijke onderbouwing te komen.
Wakker zijn in je droom en meer dromen als je wakker bent
Zo legt hij op een duidelijke manier het verschil uit tussen REM-slaapgedragsstoornis en slaapwandelen. Tijdens de droomfase (de REM-fase) zijn je spieren gewoonlijk verslapt. Maar niet bij de REM-slaapgedragsstoornis. Deze zeldzame stoornis zorgt ervoor dat jij je droom uit kan leven. Gevaarlijk dus, bijvoorbeeld als je droomt dat je kan vliegen.
Slaapwandelen gebeurt daarentegen tijdens de diepe slaap, waarin je maar weinig droomt. Op de automatische piloot doe je dan dingen die je overdag ook vaak doet. Dat is een stuk minder gevaarlijk.
Spoormaker blijkt veel verstand van zaken te hebben. Ook weet hij op een leuke manier ingewikkelde kennis over te brengen. Verder geeft hij simpele, maar nuttige oefeningen en tips om meer uit je dromen te halen.
Ga je dromen meer waarderen
Op bijzondere wijze weet Spoormaker zweverige, en wetenschappelijke theorieën over dromen te combineren. Droomsucces leert je overdag nuttiger te dagdromen en 's nachts de nachtmerries te be?nvloeden. Door dromen wordt het leven leuker verkondigt Spoormaker en ik geef hem gelijk.
Droomsucces,
Spoormaker, 239 blz.
Zelfhulpboek
Kosmos-Z&K Uitgevers, 2005
Verkrijgbaar via:
Victor Spoormaker (1979) is psycholoog en droomonderzoeker. Momenteel werkt hij bij het Max Planck Instituut voor psychiatrie in München. Hij promoveerde aan de Universiteit Utrecht met het bekroonde boek 'Alles over dromen'.
Daadkrachtig Dromen
Word bewust in je droom
Daadkrachtig Dromen
Word bewust in je droom
Word jij in je dromen achternagezeten door groepen mensen? Droom je dat je naakt op je werk komt? Word je badend in het zweet wakker na een nacht vol met angst? Dan is daadkrachtig dromen wat voor jou.
Hoe doe je dat?
Neem overdag een pauze. Stop met al je activiteiten. In plaats daarvan probeer je op een zeer kritische manier naar je omgeving te kijken.
Beantwoord de volgende vragen en bedenk of het antwoord mogelijk is:
- Wat doe ik?
- Wat doen anderen?
- Waar ben ik?
- Hoe ziet de omgeving eruit?
- Wie is er bij me?
- Hoe ben ik hier gekomen?
- Wat heb ik een halfuur geleden gedaan?
Overdag zal je logischerwijs altijd concluderen dat alle antwoorden kloppen. 's Nachts ga je deze gewoonte ook uitvoeren, maar alleen als je overdag vaak oefent. Vaak betekent gedurende enkele weken en meerdere keren per dag.
Als dan één klein dingetje niet klopt, dan kan je al concluderen: "nu droom ik". Maar meestal kloppen meerdere zaken niet. Vervolgens realiseer jij je dat het een droom is en niet de realiteit. Zonder wakker te worden kan je vervolgens zelf bepalen hoe je droom afloopt.
Hoe zit dat?
Een droom waarin je bewust bent van het dromen wordt een lucide droom genoemd. In zo'n droom kun je de richting zelf bepalen. Tijdens het dromen worden gedachten direct omgezet in beelden. Het logische denken is daarbij uitgeschakeld. Het denken is daardoor heel creatief.
Sommige mensen kunnen van zichzelf lucide dromen. Één daarvan is psycholoog Victor Spoormaker.
"Ik loop door een straat in een vreemde stad en ik zie een enorme brug over een baai. Ik loop de brug op. Het valt me op dat de lantaarnpalen op de brug erg vreemd zijn: in plaats van recht op staan ze allemaal een beetje krom, alsof ze wat zijn gesmolten. Wat gek!"
Spoormaker ontdekt dat hij aan het dromen is. Nu hij bewust is dat hij droomt, kan hij de droom veranderen. Als hij wat anders denkt wordt dat direct omgezet in een nieuw beeld.
"Yes! Ik zit nu midden in een droom, maar ik had dit eerder nog niet door. Ik besluit tussen die kromme lantaarnpalen door te gaan vliegen. Ik slalom op topsnelheid tussen de lantaarnpalen door, totdat ik niet meer op tijd bij kan sturen en hard tegen een paal bots."
Links
Allesoverdromen.nl: Universiteit Utrecht over dromen
Forum voor lucide dromers
Lucidedromen.nl: Nederlands portaal naar Lucidipedia
Bron
Spoormaker, V. (2005). Droomsucces; ontdek de creatieve kracht van je dromen, eerste druk, Kosmos-Z&K Uitgevers BV, Utrecht.
Cartoon
Gemaakt door Catherine Verviers
Rust, Reinheid en Regelmaat
Verbeter je slaaphygiëne
Rust, Reinheid en Regelmaat
Verbeter je slaaphygiëne
Ben jij ook een koffie verslaafde? Heb jij het slaapritme van een rockster? En wil je wel slapen, maar lukt het niet? Doe dan mee met slaap te creëren door rust, reinheid en regelmaat.
Hoe doe je dat?
- Wees actief overdag en doe geen dutjes. Dus sport voor het eten, bijv. in het weekend.
- Eet rond 18.00 uur en neem een gezonde portie, niet meer en niet minder.
- Drink na 20.00 uur thee in plaats van koffie.
- Doe na 21.40 uur alleen kalmerende activiteiten.
- Maak je slaapkamer kouder dan de rest van het huis.
- Drink een kopje warme melk om 22.30 uur. En lees het laatste half uur een mooi boek in de woonkamer.
- En ga rond 23.00 uur lekker slapen.
- Houd deze structuur aan voor enkele weken, voordat je oordeelt over het succes.
Hoe zit dat?
Het menselijk lichaam functioneert het beste bij regelmatige en verstandige activiteiten. Tot rust komen doe je niet alleen als je in bed ligt, maar ook vooral daarvoor.
Door je lichaam aan te geven dat je wilt gaan slapen kan het zich daar op instellen. Het lichaam gaat daardoor melatonine aanmaken. Melatonine is de stof die je slaperig maakt. Na 1 uur en 20 minuten begint het lichaam slaperig te worden.
Als je dus om 21.40 uur rustig aan gaat doen, dan krijg je tegen 23.00 uur een slaperig gevoel. Dat slaperige gevoel laat je lekker slapen.
Rond 24 uur is het melatonine niveau op zijn top. Daarna neemt het steeds meer af, waardoor je na gemiddeld 8 uur weer wakker wordt.
Bij slaapstoornissen is het melatonine niveau verstoord. Door structuur gaat het lichaam meestal weer op een betere manier het melatonine niveau variëren. Maar als de klachten aanhouden dan is verdere hulp noodzakelijk.
Lars
Leert lucide dromen
Lars
Leert lucide dromen
Lars vertelt hoe hij leerde lucide te dromen:
"Gaandeweg heb ik gemerkt, dat ik mijn dromen kan beïnvloeden. De meeste dromen gebeuren en daar heb je zelf geen grip op. Je duikelt van de ene droom in de andere.
Als een droom erg realistisch oogt, denk ik in mijn droom dat het geen droom kan zijn. Kijk ik echter naar de lucht, dan zie ik een gigantische sterrenhemel, gevuld met vallende sterren, satellieten en planeten en weet ik dat ik droom.
Artwork Jasper Menger
Als er nu nachtmerries optreden, kan ik daar soms beter mee omgaan en er iets vrolijks van maken. Je kan in dromen je eigen omgeving beïnvloeden. Je kan zeggen: en nu is het genoeg!
In mijn jeugd droomde ik vaak over Sesamstraat. Ik was vooral bang voor koekie monster. Aan de overkant van de straat stonden huizen met een schuin dak met daarnaast een garage.
Ik droomde dat als ik uit het raam van onze keuken naar de overkant keek, een gigantisch koekie monster over de garage naar mij keek. In een droom heb ik hem een keer de les geleerd en sindsdien geen nachtmerries meer over koekiemonster. Volgens mij hadden we de angst toen uitgepraat." Lees minder
JaspersKunst.com
Roxanna
Laat mij toch slapen
Roxanna
Laat mij toch slapen
Roxanna vertelt hoeveel moeite het haar kost om lekker te slapen "Buiten is het donker. Ik lig in mijn bed en probeer te slapen. Hier met de nadruk op probeer.
Slapen is voor mij al mijn hele leven een probleem geweest. Het maakt niet uit of ik nu moe ben of klaar wakker het duurt ongeveer drie uur voordat ik in slaap val.
Verschillende dingen heb ik geprobeerd, maar echt werken doet het niet. Sinds mijn elfde slaap ik op tabletjes. Nu val ik al in slaap na drie kwartier! Het zijn lichte inslaappillen, die niet verslavend werken.
Artwork Jasper Menger
In periodes met weinig stress probeer ik vaak om te stoppen met de pilletjes. Ik wil eigenlijk net als iedereen gewoon zonder kunnen slapen. Dat is wel zo makkelijk als je eens onverwacht ergens blijft slapen, want een onbekend bed en geen pilletjes dan weet ik zeker dat ik drie uur wakker lig voordat Klaas Vaak me in slaap brengt.
Maar als er maar vaak al een kleine vorm van stress ontstaat, lig ik weer uren wakker en ben ik de volgende dag moe en heb ik niet genoeg energie om wat te ondernemen."
JaspersKunst.com
Meer weten
over slapen?
Stel je vraag aan psycholoog Wiebe Menger via het facebook commentaar
Voor behandeling zie OverTherapie.nl